Antalya’da COP31 İklim Zirvesi sürerken, Kapadokya’nın binlerce yıllık yeraltı şehirleri, aşırı sıcaklara ve kış soğuklarına karşı olası bir çözüm olarak yeniden gündeme geldi. Araştırmacılar, Derinkuyu Yeraltı Şehri’nde yüzeydeki sıcak hava dalgasına ya da kar fırtınasına bakılmaksızın sıcaklığın yıl boyunca yaklaşık 15-17 derece arasında kaldığını belirtiyor. Bilim insanları ve şehir plancıları bu özelliğin, geleceğin şehirleri için bir ilham kaynağı olabileceğini söylüyor.

Derinkuyu’da yaz kış sıcaklık sabit

Nevşehir’in Derinkuyu ilçesindeki yeraltı şehri, yüzeyde sıcaklığın yazın aşırı yükseldiği, kışın sıfırın altına düştüğü bir bölgede bulunuyor. Buna karşın tünellerde sıcaklık neredeyse hiç değişmiyor. Bazı rehber kaynaklarda bu değer 13-15 derece olarak verilirken, araştırmacıların aktardığı rakam 15-17 derece. Fark, ölçüm yerine ve mevsime göre değişebiliyor. Bu doğal denge, yeraltı yapılarının yoğun enerji tüketen ısıtma ve soğutma sistemlerine duyulan ihtiyacı azaltabileceğini gösteriyor.

Şehir nasıl keşfedildi, ne kadar büyük?

Derinkuyu, 1963'te evinde tadilat yapan bir kişinin bir duvarı yıkarak arkasındaki geçidi bulmasıyla tesadüfen keşfedildi. Yeraltı şehri yaklaşık 85 metre derinliğe iniyor. Ziyaretçilere açık bölümü sekiz katlı. Bazı araştırmalar şehrin 18 kata kadar uzandığını öne sürüyor. Şehrin yaklaşık 20 bin kişiyi barındırabilecek kapasitede olduğu tahmin ediliyor. İçinde su kuyuları, havalandırma bacaları, depolar, mutfaklar, ahırlar ve kiliseler var. Havalandırma sistemi, aynı zamanda su kuyusu işlevi gören bir şaftla alt kata kadar uzanıyor. Kapadokya’da 200'den fazla yeraltı yerleşiminin tespit edildiği biliniyor.

Yeraltı şehirleri, kaynaklara göre 7. ile 11. yüzyıllar arasında bölgeye düzenlenen saldırılardan korunmak amacıyla kullanılıyor ve genişletiliyordu. Halk barış dönemlerinde yüzeyde yaşıyor, tehlike anında yeraltına çekiliyordu.

“Mağaralar yazın serin, kışın sıcak”

Obruk Mağara Araştırma Grubu’nun kurucularından Ali Yamaç, yaklaşık 15 yıldır Kayseri Büyükşehir Belediyesi’yle iş birliği içinde Kapadokya’daki mağara ve yeraltı yapılarını haritalıyor. Yamaç’a göre doğal ya da insan yapımı mağaralar, yıl boyunca yüzeydeki ortalama sıcaklığa yakın bir iç ortam sağlıyor. Bu da yazın serinlik, kışın sıcaklık anlamına geliyor. Yamaç, yaz aylarında zorlu bir saha çalışması sırasında sıcaktan korunabilecekleri bir mağara bulmak için dua ettiklerini anlattı. Kaya içine oyulmuş bir evde yaşamayı, her odasında klima çalışması gereken bir konuta tercih edeceğini söyledi.

Bu doğal özellik bugün ekonomik amaçla da kullanılıyor. Kapadokya’daki çok sayıda boş mağara evi patates ve limon depolamak için değerlendiriliyor. Yaklaşık 3 bin kişinin yaşadığı Ortahisar’da milyonlarca kasa narenciyenin saklanabildiği yaklaşık bin mağara depo olarak kiralanıyor.

Avrupa’da yeraltı şehircilik

İtalya Çevre Koruma ve Araştırma Enstitüsü’nden (ISPRA) araştırmacı Francesco La Vigna, şehirlerin sürekli yer üstünde büyümeye alışık olduğunu, ancak yeraltının da önemli bir kentsel kaynak olarak görülmesi gerektiğini söylüyor. La Vigna ve meslektaşları, Roma’nın altındaki tarihi ve doğal boşlukları haritalayarak olası “iklim sığınakları”nı belirlemeye çalışıyor. Yaklaşık 350 kilometrekarelik alanda taş ocakları, tarihi mezarlıklar, su tünelleri ve diğer yeraltı yapılarından oluşan 7 binden fazla alan kayıt altına alındı.

Finlandiya’nın başkenti Helsinki ise yeraltı kentleşmesinin bilinen örneklerinden biri. Kentte yaklaşık 200 kilometrelik yeraltı alanında oyun parkları, yüzme havuzları, sanat mekânları, müze ve ibadethane gibi tesisler bulunuyor. Bu yapıların bir bölümü başlangıçta savaş ve güvenlik tehditlerine karşı hazırlanmıştı. Avustralya’nın Coober Pedy kasabasında ise halk, aşırı sıcaklardan korunmak ve enerji giderlerini azaltmak için kaya içine oyulmuş evlerde yaşıyor.

Riskler: Çökme, havalandırma ve deprem

Thunberg Antalya’da: 5 yıl sonra iklim zirvesine döndü
Thunberg Antalya’da: 5 yıl sonra iklim zirvesine döndü
İçeriği Görüntüle

Uzmanlar, mevcut yeraltı yapılarının doğrudan yaşam alanlarına dönüştürülmesinin ciddi riskler taşıdığını da belirtiyor. Kaya yapılarında çökme tehlikesi ve yetersiz havalandırma en önemli sorunlar arasında. La Vigna, bu nedenle yapıların teknik uzmanlarca değerlendirilmesi ve ancak kararsızlık belirtisi bulunmayan alanların güvenli olarak onaylanması gerektiğini söylüyor. Kapadokya’nın volkanik kayalarının zamanla aşınmaya devam etmesi ve Türkiye’nin deprem riski taşıması da yeraltı yerleşimlerinin güvenliğinin ayrıntılı biçimde incelenmesini gerektiriyor. Araştırmacılara göre yeraltı alanları, ancak jeolojik ve yapısal güvenlik incelemelerinden geçip yeterli havalandırma sağlandıktan sonra kamusal sığınak olarak kullanılabilir.

Türkiye’de ısınma ve sıcaklık riski

Bazı tahminlere göre Türkiye’de ortalama sıcaklıklar sanayi öncesi döneme kıyasla yaklaşık 2,1 derece arttı. Artan sıcaklıkların daha şiddetli sıcak hava dalgalarına, kuraklıklara ve yağış düzenindeki değişimlere yol açtığı belirtiliyor. Bir modelleme çalışmasına göre İstanbul’da aşırı sıcaklara bağlı ölümler yüzyılın sonuna kadar 10 katına çıkabilir. Bu öngörü, şehirlerin iklim değişikliğine hazırlıklı olması gerekliliğini gündeme getiriyor.