Birleşik Krallık’ta yaklaşık 88 bin yetişkinin verilerinin incelendiği geniş bir araştırma, gün içinde daha fazla parlak doğal ışığa maruz kalmanın daha düşük demans riskiyle ilişkili olduğunu gösterdi. General Psychiatry dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, gün ışığı yoğunluğu ortalama 1.000 lüksün üzerinde olan kişilerde demans riski yüzde 16 daha düşük. Çalışma gözlemsel nitelikte olduğundan, gün ışığının demansı doğrudan önlediğini kanıtlamıyor.
87 bin kişi sekiz yıl izlendi
Çalışma, Çin’deki Guangzhou Tıp Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından yürütüldü. Ekip, Birleşik Krallık Biobank veri tabanından, demans tanısı almamış 87 bin 577 yetişkini inceledi. Katılımcıların yaş ortalaması 62 idi. Katılımcılar yedi gün boyunca bileklerine takılan ve ışık sensörü bulunan bir cihaz taşıdı. Cihaz gündüz ve gece ışığını dakika dakika kaydetti. Ardından katılımcılar ortalama 8,1 yıl izlendi. Bu süre boyunca 741 kişide (yüzde 0,85) demans gelişti.
Hangi ışık düzeyi önemli?
Araştırmaya göre ortalama gündüz ışığı 1.000 lüksün üzerinde olan kişilerde demans riski, daha az ışık alanlara kıyasla yüzde 16 daha düşüktü (risk oranı 0,84). 1.000 lüks, bulutlu bir günde dışarıda bulunmaya denk geliyor. Günde en az 0,7 saat (yaklaşık 42 dakika) boyunca en az 5.000 lüks ışığa, yani açık havada gün ışığına maruz kalmak ise riskte benzer düzeyde bir azalmayla (risk oranı 0,83) ilişkilendirildi. Bir değerlendirmeye göre gün ışığı kullanılarak yapılan hesaplamalarda en az 1,4 saat boyunca 3.000 lüksün üzerinde ışığa maruz kalmanın da yüzde 17'lik bir azalma gösterdiği belirtildi.
Gece ışığı maruziyetiyle demans riski arasında bir ilişki bulunmadı. Katılımcıların yaş, eğitim düzeyi, fiziksel aktivite ve diğer bilinen risk faktörleri hesaba katıldıktan sonra da bu örüntü sürdü.
Geleneksel risk faktörlerinden daha güçlü bir gösterge
Araştırmacılar, günde 0,7 saatten az parlak ışık almanın demansı öngörmede, alkol tüketimi, obezite, işitme kaybı ve kafa travması gibi altı geleneksel risk faktöründen daha güçlü bir gösterge olduğunu bildirdi. Bir değerlendirmeye göre çalışma kapsamındaki 19 değişken arasında bu ölçüt yalnızca 10. sırada yer aldı. Başka bir deyişle sonuç, ışığın demansın en önemli risk faktörü olduğu anlamına gelmiyor.
Biyolojik saat açıklaması
Araştırmacılar bu ilişkinin gün ışığının biyolojik saat üzerindeki etkisinden kaynaklanabileceğini düşünüyor. Doğal ışık, beynin gece ve gündüz döngüsünü düzenleyen biyolojik saatin doğru çalışmasına ve melatonin hormonunun uygun zamanda salgılanmasına yardımcı oluyor. Uyku düzenindeki bozulmaların beyin sağlığını olumsuz etkileyebileceği daha önceki araştırmalarda da gösterilmişti. Çalışma ayrıca daha fazla gün ışığı almanın bazı beyin yapılarındaki değişikliklerle de ilişkili olduğunu bildirdi.
Çalışmanın sınırlılıkları
Araştırma gözlemsel bir çalışma. Yani ışığın demansı önlediğini değil, ikisi arasında bir ilişki bulunduğunu gösteriyor. Katılımcılar yalnızca bir hafta boyunca izlendi ve bu bir haftanın katılımcıların genel alışkanlıklarını yansıtmadığı olasılığı var. Bunun yanında Birleşik Krallık Biobank verileri, genel nüfusa göre daha sağlıklı ve sosyoekonomik olarak daha az yoksun kişilerden oluşuyor. Araştırmacılar, bulguların başka nüfuslara ya da enlemlere aynı şekilde uygulanıp uygulanamayacağının ayrıca incelenmesi gerektiğini belirtiyor. Gün ışığı yalnızca bir parça olabilir. Dışarıda daha çok vakit geçiren kişilerin daha fazla hareket etmesi gibi diğer etkiler de sonuçları etkilemiş olabilir.
Demans riskini azaltmak için ne öneriliyor?
Alzheimer Derneği, düzenli egzersizin ve sağlıklı beslenmenin demans riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini belirtiyor. Her gün en az 20 dakika fiziksel aktivite yapmak ve sebze, meyve, balık ağırlıklı Akdeniz tipi beslenmek önerilen alışkanlıklar arasında yer alıyor. Uzmanlara göre kalp ve damar sağlığını destekleyen bu alışkanlıklar, beyne ulaşan kan ve oksijen akışına da katkı sağlıyor. Hafıza sorunu yaşayan ya da yakınlarında hafıza sorunları fark eden kişilerin bir sağlık uzmanına başvurması gerekiyor.
