Mali’deki Sahra Çölü’nde dört yıl önce bulunan bir göktaşı, Mars’ın yaklaşık 4 milyar yıl öncesine dair nadir ipuçları sundu. “Teghaza 001” adı verilen taşın en az 4,1 milyar yaşında olduğu, Science dergisinde yayımlanan çalışmayla ortaya konuldu.
Sıradan sanıldı, hiç değilmiş
2022'de bulunduğunda taşın yaşı da, nereden geldiği de bilinmiyordu. Yaklaşık 800 gram ağırlığındaki pembe renkli göktaşı, bulunduğu Teghaza tuz düzlüğünden adını aldı. Taşın Mars kökenli olduğu önce oksijen izotoplarıyla belirlenmişti. Bu analiz taşın, Mars göktaşlarının en yaygın sınıfı olan şergotitler arasında yer aldığını gösterdi. Şergotitler mevcut Mars göktaşı koleksiyonunun yüzde 90'ını oluşturuyor, bu yüzden Teghaza 001 ilk bakışta özel görülmedi.
Asıl sürpriz, minerallerin yaşlandırılmasıyla geldi. NASA’nın finanse ettiği çalışmada araştırmacılar taşın bir tırnaktan küçük bir parçası üzerinde, tek tek mineral tanelerini inceleyen rubidyum-stronsiyum yöntemini kullandı. Bu yöntem nadir örnekleri gelecekteki çalışmalar için korumaya da olanak veriyor.
Mars’ın en yaşlı göktaşlarından biri
Bilinen Mars göktaşlarının neredeyse tamamı, gezegen yüzeyinin büyük bölümünü oluşturan 3 milyar yaşından eski arazilerden çok daha genç. Teghaza 001 ise Mars’ın oluşumundan 500 milyon yıldan kısa bir süre sonrasına ait bir görüntü sunuyor. Daha önce bu kadar eski yalnızca iki örnek tanımlanmıştı: yaklaşık 4,1 milyar yıl önce kristalleşen Allan Hills 84001 ve bazı parçaları 4,3 milyar yıldan eski olan Northwest Africa 7034 grubu. NASA, taşı bilinen en eski üç Mars göktaşından biri olarak tanımlıyor.
Teghaza 001'i farklı kılan, tek tip bir kaya olması. Çalışmanın yazarları, taşın bu iki eski örnekten de farklı olduğunu belirtiyor. Bu da gezegenin kabuğunun nasıl oluştuğuna dair daha net bir kayıt sunuyor.
Suyun izi
Taşın en dikkat çekici bulgusu su izi. Yaşlandırma sonuçları geldiğinde araştırmacı Yang Liu, kayanın yaklaşık 4,1 milyar yıl önce Mars suyuyla değişime uğradığını görünce şaşırdı. Bu, taşın ondan da önce oluştuğunu düşündürüyor. Oksijen izotopları, doku ve kimyasal yapıdaki ipuçları, erken Mars’ta çok daha hareketli bir su döngüsüne işaret ediyor. NASA’nın Jet Propulsion Laboratory’sinde (JPL) görevli Liu’nun da aralarında bulunduğu ekibe göre taş, Mars kabuğunun soğuyan magmadan nasıl oluştuğunu ve sonra yüzeydeki suyla nasıl değiştiğini birlikte gösteriyor.
Mars’a nasıl geldi?
Taşın Dünya’ya gelişi bir çarpmayla başlıyor. Taşın, Mars’tan bir çarpmayla fırlatıldığı ve sonunda Dünya’ya düştüğü düşünülüyor. CNN International’a dayanan Karar haberine göre araştırmacılar taşın mineral ve kimyasal yapısını Mars keşif araçlarının verileriyle karşılaştırdı ve taşın gezegenin güney yüksek bölgelerindeki 13 olası kaynak noktasından birinden gelmiş olabileceğini belirledi.
Neden önemli?
Eski kayaçlar, gezegenlerin ilk dönemlerindeki su ve atmosfer etkileşimini doğrudan inceleme fırsatı veriyor. Bu tür örnekler, Mars’tan örnek getirme görevleri gerçekleşene kadar Dünya’da incelenebilen birkaç malzemeden biri olmayı sürdürüyor.
