Fransız iktisatçı Gabriel Zucman’ın öncülüğünde hazırlanan “Uluslararası Oligarşiye Karşı Paris Manifestosu”, 21 Kasım’da Paris’te yayımlandı. Metni aralarında Nobel ödüllü iktisatçılar Daron Acemoğlu, Esther Duflo, Paul Krugman ve Joseph Stiglitz’in de bulunduğu 100'ün üzerinde araştırmacı imzaladı. Bazı kaynaklar imzacı sayısını 110'un üzerinde veriyor. Manifesto, aşırı servetin demokrasi için tehdit oluşturduğunu savunuyor ve üç şey öneriyor: ultra zenginlere asgari vergi, bağımsız medya ve yapay zekâ şirketleri için özel mülkiyetin yerini alacak uluslararası bir model.
Zirveyle birlikte açıklandı
Manifesto, aynı gün Place de la Concorde’daki Théâtre de la Concorde’da yapılan “Birinci Paris Oligarşi Karşıtı Zirvesi”nde tanıtıldı. Zirveyi Zucman’ın yönettiği Uluslararası Vergi Gözlemevi, Stiglitz ile Jayati Ghosh’un eş başkanlığındaki ICRICT ve PSE Stone Merkezi düzenledi. Paris Belediyesi de organizasyonda yer aldı, Friedrich Ebert Vakfı ile Norveç destek verdi. Gün boyu süren programın üç ana oturumu yapay zekâ ve bilginin mülkiyeti, medyanın milyarderlerin elinden kurtarılması ve vergiydi. Konuşmacılar arasında Stiglitz, Piketty, Naomi Klein, Isabella Weber, Pierre Rosanvallon, Fransız CGT sendikasının lideri Sophie Binet ve Abigail Disney vardı. Zirveye Avrupa’dan, ABD’den ve Latin Amerika’dan sol siyasetçiler ve sendikacılar da katıldı. Zucman, zirveden önce 4 Kasım’da yaptığı paylaşımda ABD’deki ara seçim sonuçları ve Lula’nın zaferinin demokratik güçler için umut verdiğini, ancak “mücadelenin yeni başladığını” yazmıştı.
Manifesto ne söylüyor?
Metnin çıkış noktası bir rakam karşılaştırması. Forbes’un en büyük servetleri sıralamaya başladığı 1987'de, nüfusun milyonda biri olan yaklaşık 1.500 hanenin toplam serveti dünya gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) yüzde 3'üne denkti. İmzacılara göre nüfus artışıyla yaklaşık 3.000 haneye çıkan aynı kesim, bugün dünya GSYH’sinin yüzde 17'sine denk bir servete sahip.
İmzacılar bu servetin üç alanda güç sağladığını söylüyor: çokuluslu şirketlerin kararlarını yönlendirmek (yapay zekâyı geliştirme kararı gibi), gazete ve sosyal ağları satın alarak kamusal tartışmayı şekillendirmek ve seçim kampanyalarını finanse ederek kamu politikalarını etkilemek. Manifestoya göre ekonomik güç siyasi gücü, siyasi güç de ekonomik gücü büyütüyor. Metin üç örnek veriyor: Elon Musk’ın Twitter’ı satın alması, Donald Trump’ın ABD’de kurumlar vergisini düşürüp mali şeffaflık kurallarını kaldırması (imzacılara göre bundan dünyanın dört bir yanındaki oligarklar yararlanıyor) ve teknoloji şirketlerinin su ve enerji tüketen veri merkezleri kurması.
İmzacılar, milyarderlerin “servetimiz külçe altın ya da nakit değil” argümanına da cevap veriyor. Onlara göre mesele servetin biçimi değil. Hisse portföyleri, milyarderlere dünyanın büyük şirketlerinin gidişatını belirleme gücü veriyor.
Talepler
Manifesto “uluslararası oligarşiye karşı demokratik bir enternasyonal” kurulması çağrısı yapıyor ve şunları sıralıyor:
- Ultra zenginler için asgari vergi ve geçmişte ödenmemiş vergilerin tahsili.
- Medyanın bağımsızlığının güçlendirilmesi, gazetecilerin müdahale ve sansüre karşı korunması.
- Yapay zekâ şirketleri için özel mülkiyetin yerini alacak yeni ve uluslararası bir mülkiyet modeli. Zirvenin yapay zekâ oturumu bu başlığı “bilginin evrensel mülkiyeti” diye adlandırdı. Modelin nasıl işleyeceği manifestoda ayrıntılandırılmıyor.
Zucman’ın vergisi
Manifestonun vergi önerisinin arkasında Zucman’ın yıllardır savunduğu bir fikir var. Zucman, milyarderlerin servetine yıllık yüzde 2 asgari vergi getirilmesini öneriyor. Fransa’da Sosyalist Parti bu öneriyi 2026 bütçesi için sahiplenmişti. Zucman, Fransa’da vergiye yüzde 86 oranında halk desteği olduğunu söylüyor. “Radikal olan statüko” diyen Zucman, geçen yıl Fransa’da vergiyle ilgili yaşanan tartışmanın, milyarder medya sahiplerinin etkisini gösterdiğini savundu. Ona göre Fransa’daki özel basının en az yüzde 85'i milyarderlerin kontrolünde. Stiglitz de zenginlerin medya üzerindeki nüfuzuna örnek olarak Jeff Bezos’un Washington Post’u satın almasını gösterdi. Bu rakamlar ve değerlendirmeler Zucman ve Stiglitz’e ait, bağımsız bir doğrulaması yok.
Karşı çıkanlar ne diyor?
Fransa’nın en zengin ismi Bernard Arnault, daha önce Zucman’ı “aşırı sol aktivist” diye nitelemişti. “Trop c’est trop” adlı bir kolektif ise bu tür vergi önlemlerini anayasaya aykırı ve tehlikeli buluyor. Servet vergilerinin eleştirmenleri genellikle şu itirazları dile getiriyor: Servetin büyük kısmı hisse gibi nakde dönüşmeyen varlıklardan oluştuğu için değerleme ve tahsilat zor, vergiden kaçınmak isteyenler ülke değiştirebilir ve uygulamanın tek ülkede kalması halinde sermaye çıkışı yaşanabilir. Manifesto bu itirazlara doğrudan yanıt vermiyor, ancak “uluslararası” bir çerçeve çağrısı bunlardan birine, tek ülke uygulamasının yetersizliğine bir cevap niteliğinde.
İmzacılar kimler?
İlk imzacılar arasında Acemoğlu, Duflo, Krugman ve Stiglitz’in yanı sıra Thomas Piketty, Mariana Mazzucato, Seyla Benhabib, Nancy Fraser, Naomi Klein ve Rutger Bregman da var. İstanbul doğumlu Acemoğlu, 2024'te Nobel İktisat Ödülü’nü almıştı. Manifestonun tam listesi, metnin yayımlandığı internet sitesinde yer alıyor ve isteyen herkes metne imza ekleyebiliyor.




