Alzheimer tedavisinde bugüne kadar ağırlıklı olarak amiloid proteinini hedefleyen ilaçlar üzerinde durulurken, yeni araştırma farklı bir mekanizmanın da hastalığın ilerlemesini yavaşlatabileceğini ortaya koydu.
Boston’da düzenlenen Alzheimer Hastalığı Klinik Araştırmalar Konferansı’nda (CTAD) açıklanan sonuçlara göre, diranersen kullanan hastalarda 96 haftalık takip sonunda bilişsel gerileme, karşılaştırma grubuna kıyasla yüzde 54 daha düşük gerçekleşti. Bulgular, Alzheimer araştırmalarında tau proteininin hedef alınması açısından önemli bir aşama olarak değerlendiriliyor.
416 HASTA ÜZERİNDE DENENDİ
CELIA adı verilen uluslararası Faz 2 klinik araştırmasına, Alzheimer nedeniyle hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans yaşayan 416 kişi katıldı. Araştırmada farklı dozlarda diranersen uygulanan gruplar ile plasebo alan hastalar karşılaştırıldı. En dikkat çekici sonuç, 24 haftada bir 60 miligram ilaç verilen düşük doz grubunda elde edildi.
Yaklaşık iki yıllık takipte hastaların bilişsel performansı ADAS-Cog13 adı verilen testle değerlendirildi. Sonuçlar, düşük doz diranersen kullanan grupta hafıza ve düşünme becerilerindeki kaybın yüzde 54 oranında yavaşladığını gösterdi. Günlük yaşam aktivitelerini ve hastalığın genel etkisini ölçen CDR-SB değerlendirmesinde de gerilemenin yüzde 38 oranında yavaşladığı belirlendi.
Araştırmacılar, farklı bilişsel ve işlevsel ölçümlerde de olumlu sonuçlar elde edildiğini bildirdi.
YILDA İKİ KEZ UYGULANMASI YETERLİ OLABİLİR
Diranersen’i öne çıkaran özelliklerden biri de uygulama sıklığı. Tedavi, yaklaşık altı ayda bir bel bölgesinden yapılan lomber ponksiyon işlemiyle beyin-omurilik sıvısına veriliyor. Bu yöntem sayesinde ilacın yılda yalnızca iki kez uygulanması hedefleniyor. Araştırmacılar, daha seyrek uygulamanın uzun süreli tedavi gerektiren Alzheimer hastalarında kullanım kolaylığı sağlayabileceğini değerlendiriyor.
Ancak uygulamanın bel bölgesinden yapılması, tedavinin tamamen zahmetsiz olduğu anlamına gelmiyor. İşlemin kendisine bağlı ağrı ve baş ağrısı gibi yan etkiler de araştırmada gözlendi.
ALZHEIMER’A NEDEN OLAN TAU PROTEİNİNİ HEDEFLİYOR
Alzheimer hastalığında beyinde iki önemli protein türü öne çıkıyor: Amiloid beta ve tau. Amiloid proteinleri sinir hücrelerinin dışında plaklar oluştururken tau proteinleri hücrelerin içinde birikerek yumaklar meydana getiriyor. Bu birikimler, sinir hücrelerinin iletişimini ve işlevlerini bozarak hafıza kaybı ve bilişsel gerilemeyle ilişkilendiriliyor.
Bugüne kadar geliştirilen bazı yeni nesil Alzheimer ilaçları amiloid plaklarını temizlemeye odaklanırken, diranersen doğrudan tau proteininin üretimini azaltmayı amaçlıyor. İlaç, antisens oligonükleotid adı verilen gen susturma teknolojisini kullanıyor. Bu yöntemde tau proteininin üretilmesi için hücrelere talimat taşıyan RNA molekülleri hedef alınıyor. Böylece beyindeki tau proteini üretiminin azaltılması amaçlanıyor.
Araştırmanın beyin görüntüleme sonuçları da dikkat çekti. İncelemelerde yalnızca yeni tau birikiminin yavaşlamadığı, bazı bölgelerde mevcut tau miktarının da azaldığı gözlendi.
BİLİM İNSANLARINDAN DİKKAT ÇEKEN AÇIKLAMALAR
Araştırmanın yazarlarından Cleveland Clinic uzmanı Prof. Jeffrey Cummings, elde edilen sonuçların Alzheimer hastalığının biyolojik mekanizmalarının değiştirilmesi açısından önemli olduğunu belirtti. Cummings, beyindeki tau yumaklarının azaltılmasına ilişkin bulguların hastalığın patolojisi üzerinde doğrudan etki oluşturulabileceğini gösterdiğini ifade etti.
Harvard Tıp Fakültesi Nöroloji Profesörü Reisa Sperling de beyin görüntülemelerinde ortaya çıkan sonuçları dikkat çekici olarak değerlendirdi. Sperling, özellikle hafızayla ilişkili beyin bölgelerinde tau birikiminin azalmasının önemli bir bulgu olduğunu vurguladı.
MEVCUT ALZHEIMER İLAÇLARIYLA ARASINDAKİ FARK NE?
Alzheimer tedavisinde son yıllarda geliştirilen lecanemab ve donanemab gibi ilaçlar, amiloid proteinini hedef alıyor. Klinik araştırmalarda bu ilaçların hastalığın ilerlemesini belirli oranlarda yavaşlattığı gösterilmişti. Diranersenin bilişsel testlerde ortaya koyduğu yüzde 54’lük sonuç ise yeni bir tedavi yaklaşımının potansiyelini gündeme taşıdı.
Bununla birlikte farklı klinik araştırmalarda elde edilen yüzdeleri doğrudan karşılaştırmak doğru değil. Araştırmalardaki hasta grupları, takip süreleri ve değerlendirme yöntemleri birbirinden farklı.
Bilim insanları, gelecekte amiloid ve tau proteinlerini aynı anda hedefleyen tedavilerin Alzheimer’ın ilerlemesini daha etkili biçimde yavaşlatabileceği görüşünde.
HER DOZDA AYNI SONUÇ ALINMADI
Araştırmanın dikkat çeken yönlerinden biri de yüksek dozun daha iyi sonuç vermemesi oldu. Başlangıçta doz miktarı arttıkça tedavi etkisinin de artması bekleniyordu. Ancak en güçlü bilişsel sonuçlar 60 miligramlık düşük doz grubunda elde edildi.
Daha yüksek dozlarda aynı düzeyde klinik fayda görülmemesi, düşük dozun hem etkinlik hem de tolerans açısından daha uygun olabileceği ihtimalini gündeme getirdi.
YAN ETKİLERİ NELER?
Araştırma süresince ilaç genel olarak iyi tolere edildi. En sık bildirilen yan etkiler arasında belden enjeksiyona bağlı ağrı ve baş ağrısı yer aldı. Bazı hastalarda bilinç bulanıklığı da görüldü. Bu durumun özellikle daha yüksek doz uygulanan gruplarda daha sık ortaya çıktığı bildirildi.
Tedavinin uzun vadeli güvenliği, olası yan etkileri ve sağladığı faydanın ne kadar süre devam edeceği konusunda daha fazla veriye ihtiyaç duyuluyor.
2027’DE DAHA GENİŞ KAPSAMLI ARAŞTIRMA BEKLENİYOR
Elde edilen olumlu sonuçlara rağmen diranersen henüz Alzheimer tedavisinde kullanılmak üzere onaylanmış bir ilaç değil. Tedavinin etkinliğinin ve güvenliğinin doğrulanması için daha geniş katılımlı Faz 3 klinik araştırmalarına ihtiyaç bulunuyor.
Biogen ve ilacın geliştirilmesinde birlikte çalıştığı Ionis Pharmaceuticals, yeni araştırma aşaması için düzenleyici kurumlarla görüşmeler yürütüyor. İngiltere’de Faz 3 çalışmaları kapsamında hasta alımının 2027 yılının ilkbaharında başlaması bekleniyor. Yeni araştırmalarda elde edilecek sonuçlar, diranersenin Alzheimer tedavisinde kullanılabilecek yeni nesil ilaçlar arasına girip giremeyeceğini belirleyecek.
Şimdilik deneysel aşamada bulunan tedavi, Alzheimer’ın ilerlemesini yalnızca belirtiler üzerinden değil, hastalığın temel biyolojik mekanizmalarından birini hedef alarak yavaşlatma ihtimali nedeniyle bilim dünyasında yakından takip ediliyor.




