"Hem demir" ne demek?
Demir eksikliği konusuna girmeden önce "hem demir"in ne olduğunu anlamalıyız.
"Hem demir" (İngilizcesi heme iron), demirin vücuda en kolay emilen biçimidir. Hemoglobin ve miyoglobin gibi proteinlerin içindeki "hem" adlı yapının merkezinde yer alan demire verilen addır. "Hem" kelimesi eski Yunanca "kan" anlamına gelen haima'dan gelir.
Nerede bulunur?
Hayvansal gıdalarda: kırmızı et, sakatat (özellikle karaciğer), kümes hayvanları ve deniz ürünleri. Bu gıdalarda kanın ve kasın içindeki proteinlerle birlikte bulunur.
Neden daha iyi emilir?
Hem demir, bağırsakta özel bir yolla emilir ve bitkisel gıdalardaki oksalat, fitat, tanen gibi emilimi azaltan bileşiklerden büyük ölçüde etkilenmez. "Hem olmayan demir" ise bu bileşiklerden olumsuz etkilenir, bu yüzden emilimi daha düşük olur.
Hem olmayan demir nedir?
Bitkisel gıdalardaki (mercimek, ıspanak, kuru baklagiller, tahıllar), yumurta ve süt ürünlerindeki demirdir. Zenginleştirilmiş gıdalarda ve takviyelerde de bu form kullanılır. C vitamini gibi bazı maddeler emilimini artırabilir.
Etsiz beslenenler, hem demir alamadıkları için daha çok "hem olmayan demir"e güvenir. Bu yüzden emilimi artıran ve azaltan etkenlere dikkat etmek gerekir. Demir eksikliğinden şüpheleniyorsanız bir doktora danışmak en doğrusu.
Demir eksikliği neden bu kadar yaygın?
Demir, vücuttaki dokulara oksijen taşıyan hemoglobinin yapımında görev alır. Eksikliği yorgunluk, halsizlik ve nefes darlığı gibi belirtilere yol açabilir. Dünya genelinde her üç kişiden birini etkilediği belirtilen bu eksiklik, özellikle çocuklarda ve doğurganlık çağındaki kadınlarda sık görülür. Belirtiler sizde de varsa kendi kendinize takviye başlamak yerine önce doktora başvurmak doğru olur.
"Hem demir" ve "hem olmayan demir"
Gıdalardaki demir iki biçimde bulunur. Kırmızı et, sakatat, tavuk ve deniz ürünlerindeki "hem demir"in yaklaşık yüzde 15 ile 30'u emilir. Bitkisel kaynaklardaki "hem olmayan demir"de ise bu oran çok daha düşüktür. Kurutulmuş sebzelerde yaklaşık yüzde 2, yapraklı sebzelerde yaklaşık yüzde 7 ile 9 civarındadır.
Et tüketimini azaltanlar için bu fark önemli. Bitkisel kaynaklar demir sağlar, ama emilimi artırmak için biraz özen gerekir.
Emilimi artırmak için neler yapabilirsiniz?
1. Demirli yemekleri C vitaminiyle destekleyin
C vitamini, bitkisel gıdalardaki demirin emilimini belirgin biçimde artırır. Yemeğinize limon sıkmak, kahvaltıda bir bardak portakal suyu içmek bunun için basit ve etkili yollardır.
2. Yeşil yaprakları doğru pişirin
Ispanak, pazı ve pancar yaprağında oksalat denen bileşikler bulunur. Bu bileşikler demire bağlanıp emilimini engelleyebilir. Haşlamak oksalatı azaltır, böylece vücut daha fazla demirden yararlanabilir. Marul ve lahana gibi sebzelerde ise bu sorun yok. Onları çiğ yemek ya da buharda pişirmek, C vitamininin korunmasına yardımcı olur.
3. Fermente gıdaları tercih edin
Tahıllarda, kuruyemişlerde ve tohumlarda bulunan fitik asit, demirin emilimini zorlaştırır. Fermantasyon bu bileşiği parçalar. Bu yüzden normal ekmek yerine ekşi mayalı ekmek seçmek faydalı olabilir.
4. Yemek sırasındaki içeceklere dikkat edin
Çay ve kahve tanen ve polifenol içerir. Bu maddeler demir emilimini azaltabilir. Lif ve fitatlar da benzer etki yapar. Çay içmek istiyorsanız yemekten en az iki saat sonra içmek daha iyidir.
5. "Demir ilaveli" etiketine fazla güvenmeyin
Ekmek ve kahvaltılık gevrekler gibi pek çok üründe demir ilavesi vardır. Ancak üreticiler tadı, rengi ve raf ömrünü bozmamak için sıklıkla vücuda zor emilen demir formlarını kullanır. Bebek mamalarında ve tahıl bazlı ek gıdalarda yapılan bir çalışmada emilim oranı yüzde 0,6 ile 2,2 arasında bulunmuş. Rafine beyaz undan yapılan ekmekte yapılan çalışmalarda ise emilim yüzde 13,6'ya kadar çıkmıştır.
Ne kadar demir yeterli?
Günlük demir ihtiyacınızı karşılasanız bile vücut yalnızca bir ile iki miligram demir emer. Bu miktar, ter ve adet kanaması gibi yollarla kaybettiğiniz demire denktir. Vücut emilimi dengelemekte iyidir: bir seferde çok fazla demir alırsanız emilim azalır. Bu yüzden demirli gıdaları gün içine yayılmış küçük porsiyonlarla tüketmek daha mantıklıdır.
Demir takviyesi kullanmayı düşünüyorsanız mutlaka önce doktorunuza danışın. Vücut demir dengesini korumaya çalışır ve fazlasını istemez.




