Demokrasilerin 'olmazsa olmaz'ları vardır.
Bunların olmadığı yerde demokrasilerin önüne hep "ama" anlamına gelen sıfatlar yakıştırılır; tek parti demokrasisi, militer (askeri) demokrasi, otoriter demokrasi gibi...
Demokrasinin iki temel şartı vardır:
1- Girme (katılma)
2- Çıkma (ayrılma) hakkı.
Öncelikle demokrasi rızaya (gönüllü kabule) dayanan bir süreçtir.
Demokratik sürece katılan tüm birey ve kümeler bunu kendi istekleriyle gerçekleştirirler. "Birliğin" oluşturulmasında zor öğesinin olmaması gerekir.
Bu nedenle demokrasinin hukuk anlayışı, bireylerin (yurttaşların) ve "ulus"u (siyasal birliği) oluşturan tüm aktörlerin yasal eşitliğine dayanır.
Daha doğrusu dayanmak durumundadır. Ancak böylece birlikte yaşamanın şartlarının oluşturulmasına ve yönetilmesine katılabilirler ve müzakere ile onları etkileyebilirler.
Katılma ve itiraz hakkı
Siyaset bilimi yazınında ve demokrasi kuramında hep katılmadan söz edilir ama demokrasinin vaatleri olan eşitlik, özgürlük, adalet, refah ve saygınlığın sağlanmadığı bir birliktelikten ayrılma/çıkma hakkı pek dile getirilmez.
Oysa everensel insan ve siyasal haklar bildirgelerinde bu hak açıkça belirtilmiştir.
Kısaca, siyasal birlikteliklerin rızaya, tatmine ve eşitliğe olanak sağlamadıkları durumlarda katılanların onu terk etmek ve daha iyi şartlarda birlik aramaları hakkı vardır.
Demokrasinin yarışmacı ve ilerlemeci doğası da bu haktan kaynaklanmaktadır. Sorun bu aşamaya varmadan müzakere ve uzlaşma ile halledilir. Halledilmiyorsa o eksikli bir demokrasidir.
Demokrasiler, kurulu düzene itirazı olan kümelere daha iyi şartlar için müzakere zemini hazırlarlar.
Bu bir ayrıcalık değil, tüm birey ve kümeler için olması gereken haktır. Haklar ve özgürlükler düzleminde elde edilen her ilerleme, tüm toplum için bir kazançtır.
Bu kapı kapanırsa, yani dışlanmış ve mağdur durumundaki kümelerle yönetimin arasında olması gereken müzakere gerçekleşmiyorsa iki şey olur:
1) Çoğunluğun tahakkümü
2) Azınlık itirazının sözelden eylemselliğe oradan da şiddete doğru evrilmesi.
Bu süreç akıl, izan ve uzlaşma ile durdurulmuyorsa sonu iç savaştır. Bugün dünyada 20 kadar iç savaş sürmektedir ve ölenlerin %75'i silahsız sivillerdir. İşte demokrasi bu nedenle önem kazanmaktadır: Birlikteliklerin gönüllü birliklere dönüştürülmesi için...
Gücün sınırlanması ve denetlenmesi
Demokrasinin ikinci olmazsa olmaz şartı, gücün sınırlanması ve denetlenmesidir. Gücün merkezileşmesi onun hem denetlenememesine hem de keyfileşmesine neden olur.
Her ne kadar demokrasi, toplum çoğunluğunun ortak iradesinden kaynaklanan meşruiyet olgusuna dayansa da çoğunluğun azınlığı ezmesine, dışlamasına ve mağdur etmesine izin vermez.
Koruyucu mekanizmalar ve kurallar geliştirir. O nedenle demokrasi çoğunlukçu değil çoğulcu bir rejimdir.
Toplumdaki farklılıkları yok etmeye değil, hukuksal eşitlik çerçevesinde birlikte yönetmeye (birbirine ve toplumun bütününe zarar vermeden yaşatmaya) gayret eder.
Buna cohabitation (birlikte yaşama ilkesi) denir.
Bunu sağlayacak olan iki mekanizma vardır:
1) Siyasal gücün tek elde toplanmaması ve azınlık haklarının korunması için onların da karar ve yönetim süreçlerine katılması
2) Merkezi yönetimin her şeye karar vermesini engelleyecek 'yerinden yönetim' uygulaması.
Güç tekelleşmesinin ve keyfileşmesinin en önemli ilacı kuvvetler ayrılığıdır.
Türkiye'de gerek siyasal söylemde gerekse anayasalarımızda "kuvvetler ayrılığı" sürekli vurgulanmasına rağmen tüm uygulamalar birlik (teklik) arayışı doğrultusunda olmuştur.
Güç tekelleşmesi, yürütmenin elini kuvvetlendiren, onun yasama ve yargı üzerinde nüfuz kurmasını sağlayan bir olgudur.
Kuvvetler birliği hep siyasal istikrar ve güvenlik adına istenmiştir ama gücün sınırsız ve denetimsiz olarak bir grubun eline geçmesi ne istikrar ne de güvenlik sağlamıştır.
Hiçbir zaman da sağlamamıştır.
Rejim ve anayasa tartışmalarının koyulaştığı bu dönemde, hangi sistemi benimseyelim diye konuşurken bunların ileri sürüldükleri biçimiyle demokrasiye ne kadar katkı yapacaklarını neden tartışmıyoruz?